Epoka historii i kultury europejskiej, między starożytnością a czasami nowożytnymi. Nazwy tej używano już w XVI w. Początek jej wiąże się najczęściej z r. 476 n.e., tj. z upadkiem cesarstwa zachodnio rzymskiego, schyłek zaś z wydarzeniami XV w. (1453 upadek cesarstwa bizantyńskiego, 1492 odkrycie Ameryki). W średniowieczu poszukuje się początków literatur narodowych większości krajów europejskich i określa daty początkowe według zachowanych zabytków w języku łacińskim i w językach narodowych, wyjątkowo tylko badacze powołują się na zabytki tradycji ustnej, zapisane dopiero w późniejszych stuleciach.

Zachowane dokumenty polskiego piśmiennictwa w języku łacińskim sięgają XII w. Są to:

historiografia: kronika Galla Anonima(XII w.), kronika Wincentego zwanego Kadłubkiem (XIII w.), kronika Janka z Czarnkowa (XIII w.), Historia Polonica Jana Długosza

pisma polityczne Pawła Włodkowica i Jana Ostroroga

poezja łacińskojęzyczna; pieśni kościelne i satyry (XIII w.)

Przełom XIV i XV w. to początki piśmiennictwa w języku polskim. Powstaje:

Psałterz floriański (czyli tekst Pisma św.)

Biblia królowej Zofii zwana też Biblią szaroszpatacką

inne teksty religijne: kazania (tzw. Kazania świętokrzyskie i Kazania gnieźnieńskie), apokryfy (np. Rozmyślania przemyskie), żywoty świętych

pieśni religijne, m.in.: najstarsza Chrystus z martwych wstał jest (zapisana 1365), najsłynniejsza Bogurodzica (powstała prawd. w poł. XIII w.)

świeckie pieśni okolicznościowe i satyryczne (Satyra na leniwych chłopów, Pieśń o zamordowaniu Andrzeja Tęczyńskiego)

dialog Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią.

Polska literatura średniowieczna realizowała charakterystyczne dla epoki wzorce moralizatorskie.

Po upadku wielkiej cywilizacji gracko-rzymskiej na terytorium Europy pojawiły się dwa wielkie mocarstwa - Niemcy i Francja. To one rozpoczęły cywilizowanie ziem własnych i podbijanie nowych narodów. Przejmowały dorobek kulturalny poprzedników, także religię chrześcijańską - monoteistyczną wyrosłą z "Biblii" i podporządkowaną papieżowi, która wyparła wierzenia mitologiczne - politeistyczne. Na terenach wschodniej Europy pojawiły się plemiona słowiańskie. Przez cywilizację zachodnią były zwane pogańskimi i przeznaczono je do przymusowej- ogniem i mieczem- chrystianizacji...

RAMY CZASOWE I NAZWA EPOKI (od kiedy do kiedy trwa)
Średniowiecze to pierwsza polska epoka literacka, a trwała w Polsce: od X w.- chrzest Polski do XV w.- odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba. Na zachodzie Europy średniowiecze trwa już od IV/V wieku. W 476 roku upadło cesarstwo zachodniorzymskie, Rzym natomiast został podbity przez plemiona germańskie. Stopniowo przejmowały one kulturę antyczną i chrześcijańską, aż same przeistoczyły się z narodów określanych mianem barbarzyńskich w chrześcijańskie. Wielką rolę w procesie cywilizowania Europy odegrał kościół katolicki zajmujący się nauką, oświatą i wychowaniem młodych pokoleń. Kształtowanie nowego oblicza kontynentu, oblicza wielonarodowego i chrześcijańskiego trwało po wiek XV, a więc ponad tysiąc lat. Epokę tych przemian nazwano później w renesansie wiekami średnimi (z łac. media tempora).

PODŁOŻE FILOZOFICZNE ŚREDNIOWIECZA (sposób widzenia świata przez ludzi, dominujące prądy myślowe)
Myśli i dążenia ludzkie wieków średnich zostały zdominowane przez scholastykę, naukę i sposób myślenia przyjmujący za sprawy nadrzędne dogmaty religijne, które starano się uzasadniać i wyjaśniać racjonalnie. Podobnie jak w antyku najważniejszą rolę na mapie politycznej Europy odgrywał Rzym, nie jako stolica cesarstwa, lecz kościoła katolickiego stojącego na straży prawd moralnych głoszonych w Biblii i największego budowniczego chrześcijaństwa.
Kościół ustanawia samodzielnie prawdy wiary, a wierni powinni ich przestrzegać. Był także w średniowieczu inicjatorem chrystianizacji ziem i narodów, które żyły nieświadome istnienia Boga i Jego przykazań.
Poza scholastyką średniowiecze jest bogate w kierunki filozoficzne tłumaczące wiernym zasady życia chrześcijańskiego, badające problemy wiary. Najważniejsze z nich opierają się na filozofii św. Augustyna, św. Tomasza z Akwinu i św. Franciszka z Asyżu. Ostatni z wymienionych propagował radosne i ascetyczne oddanie się Bogu. Jako człowiek zamożny całe swe bogactwo rozdał ubogim, a sam zawierzywszy Bogu, niósł pomoc cierpiącym i chorym. Głoszoną przez niego naukę cechowała radość i umiłowanie natury.

LITERATURA ŚREDNIOWIECZNA
Językiem urzędowym i literackim kontynentu stała się łacina, język liturgiczny i jednocześnie biblijny (oryginały ksiąg biblijnych zaginęły, pozostało tłumaczenie łacińskie, Wulgata). Nauka i oświata, a zatem i rozwój intelektualny ludzi został również zdominowany i rozwijany pod kątem szerzenia wiary katolickiej. Podobnie wygląda życie kulturalne i literackie Europy. W architekturze dominują dwa style: styl romański (przeważnie wielkie budowle sakralne z ociosanego kamienia wzorowane na bazylikach, kościoły zakonne z zabudowaniami klasztornymi, kolegiaty i kościoły parafialne) oraz gotyk (budowle strzeliste z cegły, wywołujące wrażenie ruchu).

Litaratura zawiera w swoim dorobku dzieła o tematyce przede wszystkim religijnej. Nawet dzieła literatury świeckiej były często rozpoczynane prośbą do Boga o natchnienie poetyckie, jak jest to w przypadku wiersza Słoty "O zachowaniu się przy stole":
Gospodnie, da mi to wiedzieć,
Bych mogł o tem cso powiedzieć,
O chlebowym stole....
Najpopularniejsze w tym czasie dzieła literackie - gatunki to pieśni, misteria, moralitety, kazania, rozmyślania, modlitewniki, ale ponad wszystko żywoty świętych (hagiografia) przedstawiające wzorce osobowe człowieka epoki.
Wzorce osobowe literatury śreniowiecznej
Asceta
Dzieła hagiograficzne(żywoty świętych) pouczały całe społeczeństwa, jak powinno wyglądać życie jednostki. Miał to być wzór człowieka oddanego wierze, ascety gardzącego uciechami doczesności, zadowalającego się skromnym bytowaniem. Hasłem i maksymą życiową miała dlań być biblijna prawda "memento mori"- pamiętaj, że umrzesz. Człowiek myślący takimi kategoriami miał spędzać życie na pokutowaniu i modlitwach, aby wyprosić sobie łaskę życia wiecznego w niebie, a wstęp do niego mają tylko ludzie dobrzy.
Przykładem ascety jest św. Aleksy z dzieła "Legenda o świętym Aleksym". Mimo swego wysokiego urodzenia i bogactwa rezygnuje on ze wszystkiego co materialne, rozdaje swe bogactwo biednym, a sam staje się żebrakiem. Los sprawia, że żyje w taki sposób pod schodami swego ojca, ale dopiero po śmierci zostaje rozpoznany przez kobietę, którą wcześniej poślubił, lecz z życia rodzinnego w dostatku i radościach również zrezygnował. Przykładów takich losów bohaterów jest wiele, zapisanych jako dzieła literackie i też potwierdzonych przez historię.
Rycerz doskonały
Cechą nadrzędną bohatera literackiego wieków średnich jest wiara i oddanie się Bogu. Dotyczy to również kolejnego wzorca moralnego, jakim jest rycerz doskonały.
Średniowiecze to czasy wypraw krzyżowych mających na celu niesienie prawdziwej wiary chrześcijańskiej aż po Bliski Wschód. Zajęcie to przypadło w udziale rycerzom konno przemierzającym krańce Europy. Tworzą oni pewnego rodzaju wspólnotę a później warstwę społeczną kierującą się w swym postępowaniu wręcz świętym dla nich kodeksem rycerskim. Jakiekolwiek odstępstwo od niego mogło sprowadzić na rycerza hańbę, a nawet samobójczą śmierć. Legendarny i przysłowiowy jest dziś ogromny szacunek rycerzy wobec płci pięknej, ale najważniejsze dla niego było oddanie swemu władcy i ojczyźnie. Na każde wezwanie o pomoc lub polecenia musiał stawać z orężem w ręce gotów umrzeć za sprawę.
Widzimy takiego bohatera we francuskiej "Pieśni o Rolandzie" przetłumaczonej na język polski w wiekach średnich. Hrabia Roland pełniący funkcję dowódcy tylnej straży wojsk francuskich bierze udział w wyprawie przeciwko Maurom (Arabom, którzy podczas plemiennych wędrówek osiedli w Hiszpanii). Ginie w zasadzce napadnięty przez całą armię wroga. Chociaż może wezwać pomoc, nie czyni tego, honor rycerski mu nie pozwala, wybiera śmierć. Z pola walki niesiony przez anioły dostaje się wprost do nieba. Kilka wieków później w literaturze polskiej pojawi się taki średniowieczny rycerz, Konrad Wallenrod, który popełni samobójstwo, ponieważ wie, iż podstępna metoda walki z wrogiem jest wystąpieniem przeciwko kodeksowi i honorowi rycerza.

Dobry władca
Literatura średniowieczna przedstawia również wzorzec osobowy dobrego władcy. Znana wszystkim z historii "Kronika polska" Galla Anonima dokumentuje czasy panowania Bolesława Chrobrego i Bolesława Krzywoustego. Pierwszy posiada cechy mądrego człowieka, który dba o dobro publiczne, jest oddany sprawom ojczyzny i poszczególnych obywateli, drugi jest świetnym wojownikiem i wzorem patriotyzmu. Obaj władcy są wzorem dla swoich następców, ponieważ dla swego narodu uczynili bardzo dużo.

Tak więc tematyka dzieł literackich średniowiecza jest różnorodna, choć dominuje w niej cecha religijności, pochwała dobra (afirmacja) rozumianego w kategoriach wartości chrześcijańskich. Było to związane z życiem zwykłego obywatela katolickiej Europy.
Epoka średniowiecza to rozwój i ekspansja chrześcijaństwa europejskiego, ale też ewolucja samego systemu wiary katolickiej i Kościoła. Dla literatury polskiej jest to okres początkowego formowania się języka literackiego. Jest ona podobnie jak literatury innych narodów europejskich dwujęzyczna. Obok dzieł pisanych polskim piórem w języku łacińskim powstają zabytki literatury polskiej i polskiego piśmiennictwa.

PRZEDSTAWICIELE I ICH DZIEŁA
Autorstwo większości dzieł średniowiecznych jest anonimowe. Wynikało to z faktu, iż pracę artystyczną traktowano jako służbę Bogu, przed którym nazwiska nic nie znaczą, a dzieła mogą przyczynić się do wzrostu boskiej chwały.

Dzieła religijne i zabytki polskiego piśmiennictwa.
"Bogurodzica"- najstarsza pieśń polska, powstała prawdopodobnie w XIV wieku.
"Lament świętokrzyski"- arcydzieło liryki średniow. z XV w.
"Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"- wiersz moralizatorski z XV w.
"Kazania świętokrzyskie"- nasjstarszy zabytek polskiego piśmiennictwa pochodzący z około 1300 roku.
"Legenda ˙o ˙świętym ˙Aleksym"- ˙tłumaczenie polskie nie znanego oryginału z 1454 roku.
"Żywot świętego Wojciecha"- XI wiek.
"Żywot świętego Stanisława"- XIII wiek.
"Bulla gnieźnieńska"- w tekście łacińskim znajduje się 410 nazw polskich miejscowości, 1136 rok.

Dzieła świeckie.
"Satyra na leniwych chłopów"- XV wiek.
Gall Anonim- 3ac. "Kronika polska", XI/XII w.
Wincenty Kadłubek- łac. "Kronika".
Jan Długosz- łac. "Historia Polski".

Niektóre dzieła literatury obcej.
"Pieśń o Rolandzie"- najstarszy epos francuski z XI wieku.
"Dzieje Tristana i Izoldy"- legenda celtycka z XIII wieku.
Dante Alighieri- "Boska Komedia", poemat epicki w 100 pieśniach, arcydzieło literatury włoskiej przedstawiające wędrówkę poetycką po piekle, czyśćcu i raju, 1307 rok.
Francois Villon- "Wielki Testament", poemat francuski złożony

TEORIA LITERATURY
Słownik terminów literackich>>>więcej<
apostrofa- zwrot bezpośredni do osoby, pojęcia abstrakcyjnego, przedmiotu spoza dzieła literackiego.
archaizm- wyraz przestarzały, którego dzisiaj nie używamy.
kazanie- wypowiedź o charakterze dydaktycznym.
kronika- opis zdarzeń według chronologii.
legenda- opowiadanie oparte na motywach chrześcijańskich lub opowieść fantastyczna o wydarzeniach historycznych.
misterium- przedstawienie teatralne o treści religijnej.
moralitet- przedstawienie teatralne wywodzące się z misterium, o tematyce świeckiej i charakterze pouczającym.
roczniki- spisy wydarzeń o charakterze publicznym pisane w porządku chronologicznym.
wiersz średniowieczny- składniowo-intonacyjny, w którym kolejne zdania zapisywane są w wersach.
Historia Polski (ważne daty)
W średniowieczu powstaje państwo polskie, którego budowę rozpoczął Mieszko I. Jego syn Bolesław Chrobry kontynuuje udanie dzieło ojca; cesarz niemiecki i papież zgadzają się na utworzenie samodzielnego królestwa.
1025- Bolesław Chrobry został koronowany na pierwszego króla Polski. Ma ambicje uczynić ze swego kraju mocarstwo. Po okresie panowania kolejnych Piastów: Mieszka II, Kazimierza Odnowiciela, Bolesława Szczodrego, Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego następuje rozbicie dzielnicowe.
1138- Rozbicie dzielnicowe Polski na pomniejsze księstwa.
1228- Sprowadzenie do Polski przez Konrada I Mazowieckiego Krzyżaków, aby pomogli w chrystianizacji Prus. Zakon Niemiecki Marii Panny (Krzyżacy) został wcześniej wyparty z Jerozolimy i wypędzony z Węgier.
1320- Na króla Polski koronował się Władysław I Łokietek, a przez wszystkie lata swego panowania (1306-1333) jednoczył państwo rosnące w siłę i znaczenie polityczne w Europie. Był on praprawnukiem Bolesława Krzywoustego i ojcem Kazimierza III Wielkiego, na którym kończy się dynastia Piastów.
l364- Powstał Uniwersytet Jagielloński założony przez Kazimierza Wielkiego.
Bitwa pod Grunwaldem; zwycięstwo Władysława II Jagiełły i armii polsko-litewskiej zostało zaprzepaszczone, ponieważ Zakon nadal istniał. Jagiełło był pierwszym królem z dynastii Jagiellonów, która wygasła po śmierci Zygmunta II Augusta w 1572 roku.